Er zijn heel veel verschillende kerken. Dat kan verwarrend zijn. Alle christenen geloven in Jezus Christus, maar dat doen ze niet allemaal op dezelfde manier en ze zijn het niet altijd eens over inhoudelijke vragen. Soms zijn de verschillen klein. Soms zijn ze groot. In dit artikel wil ik heel kort uitleggen wat de belangrijkste groepen kerken (denominaties) wereldwijd zijn en hoe ze van elkaar verschillen. Daarna ga ik dieper in op de Nederlandse situatie.
Drie grote groepen in het christendom
De drie grote groeperingen van het christendom in de wereld van vandaag zijn Rooms-katholiek, Oosters-orthodox en protestants. Onder de noemer protestantisme zijn er talloze christelijke denominaties zoals lutheranen, anglicanen, presbyterianen, baptisten, methodisten en de pinksterbeweging.
Als we terugspoelen in de geschiedenis naar de tijd vlak na Jezus’ dood, waren er geen christelijke denominaties. Iedereen die in Jezus geloofde, noemde zich ‘christen’ en hoorde bij de ene wereldwijde kerk. Naarmate de tijd verstreek, begonnen mensen het echter oneens te worden over wie Jezus was, wat Hij van gelovigen wilde en hoe kerken geleid moesten worden.
Splitsing in 1054 n.Chr.
De eerste grote verdeeldheid in de kerk ontstond in het jaar 1054 na Christus, toen de kerk zich opsplitste in de Rooms-katholieke en de Oosters-orthodoxe kerk. Er waren meerdere geschilpunten, maar de belangrijkste was leiderschap. De kerk werd bestuurd door vijf bisschoppen in vijf steden die evenveel autoriteit hadden. Maar de bisschop in Rome beweerde dat God hem gezag had gegeven over de andere vier. Die waren het daar niet mee eens, vandaar de splitsing. De bisschop in Rome werd vanaf toen de paus genoemd.
Splitsing rond 1500 n.Chr.
Zo’n 500 jaar later domineerde de Rooms-katholieke kerk Europa. Binnen deze kerk speelden er veel problemen. Sommige gelovigen wilden het morele leven en de theologie van de Rooms-katholieke kerk hervormen en protesteerden tegen het misbruik en de corruptie die ze in hun kerk zagen. De paus en de katholieke machthebbers beschouwden de gelovigen die protesteerden en opriepen tot hervorming als gevaarlijke rebellen. Deze ‘rebellen’ zagen zichzelf als trouwe christenen die van God en de kerk hielden. Maar uiteindelijk konden de twee partijen het niet eens worden en deze hervormers vertrokken of werden uit de katholieke kerk gezet. Omdat ze protesteerden tegen bestaande dwalingen, werden ze bekend als protestanten. Een andere benaming voor deze beweging is: de Reformatie. Met deze Reformatie viel de kerk in Europa uiteen in Rooms-katholicisme en protestantisme.
Het protestantisme was niet één kerkgenootschap met een centrale leider, maar een beweging die zich verenigde rond dezelfde overtuigingen over de Bijbel en verlossing. Protestanten geloven in:
- Het gezag van de Bijbel alleen, in plaats van het gezag van de Bijbel plus de kerkelijke traditie plus de paus.
- Redding uit genade alleen door geloof alleen, in plaats van redding door genade en goede werken.
Dit zijn de belangrijkste verschilpunten tussen Rooms-katholieken en protestanten.
Kerken wereldwijd
Het Oosters-orthodoxe deel van de kerk was bij de splitsing in 1054 n.Chr. geconcentreerd rond de steden Constantinopel, Alexandrië, Jeruzalem, en Antiochië. Ook nu nog bevinden Orthodoxe kerken zich vooral in Rusland, Oost-Europa en gedeeltelijk in het Midden-Oosten. In deze regio deed ook de Islam haar intrede, wat de groei van de kerk heeft geremd.
De Rooms-katholieke kerk had haar centrum, zoals de naam al laat zien, in Rome. Deze kerk verspreidde zich verder naar het westen en het noorden en omvatte grote delen van het Europese continent. Tijdens de Reformatie in de 16e eeuw kreeg het protestantisme grote invloed in Europa, vooral in de noordelijke helft. Daar hoorden bijvoorbeeld Engeland, Duitsland en Nederland bij. Frankrijk, Spanje en Portugal bleven overwegend Rooms-katholiek. Deze verdeling zie je ook op andere continenten terug, doordat Europese landen daar koloniën stichtten en hun geloof verspreidden. Zo is Zuid-Amerika bijvoorbeeld overwegend Rooms-katholiek geworden en Noord-Amerika juist protestants.
In later eeuwen, toen mensen steeds meer gingen reizen en migreren, is de geografische verdeling tussen de verschillende grote stromingen in het christendom diffuser geworden. Je kunt nu ook een Oosters-orthodoxe kerk vinden in Amsterdam, een protestantse gemeente in Lima of een Rooms-katholieke parochie in New York. Ook zijn naast- en binnen deze drie grote stromingen, met name binnen het protestantisme, verschillende nieuwere bewegingen ontstaan die zich distantiëren van bepaalde traditionele opvattingen of hun eigen accenten leggen. Denk hierbij aan de Pinksterbeweging of vrijzinnige kerken. Ook culturele verschillen kunnen leiden tot variatie tussen christenen die hetzelfde geloof aanhangen, maar het anders uiten of beleven.
Christelijke kerken in Nederland
De kerkelijke kaart in Nederland is complex. Toen het Romeinse Rijk zich uitbreidde tot aan de rivier de Rijn, werd daarmee de weg geplaveid voor de boodschap van het Evangelie. Al heel vroeg waren er christenen in het gebied dat we nu Zuid-Nederland noemen. Boven de grote rivieren, in de noordelijke helft van ons land, duurde dat iets langer. Maar ook daar waren in elk geval in de 7e eeuw al veel gelovigen.
De Reformatie zorgde voor veel strijd en onrust in Nederland, zowel kerkelijk als politiek. Sinds die tijd is de kerk in ons land verdeeld tussen Rooms-katholieken en protestanten. Doordat de Rooms-katholieke kerk groot belang hecht aan de leidende positie van de paus en de traditie, is binnen deze kerk maar weinig sprake van splitsingen, denominaties of andere onderverdelingen. Binnen het protestantisme is juist heel veel verdeeldheid ontstaan. Kijk maar eens naar onderstaand schema1.
In 1834 kwam er een eerste breuk in de Nederlands Hervormde Kerk. Dominee Hendrik de Cock uitte zijn zorgen over ontwikkelingen in de kerk. Met een groep medegelovigen stelde hij de Acte van Afscheiding of Wederkering op, waarin zij schreven:
“Uit dit alles tezamen genomen is het nu duidelijk geworden, dat de Nederlandse Hervormde Kerk niet de ware, maar de valse Kerk is volgens Gods Woord en art. 29 van onze belijdenis, weshalve de ondergetekenden met dezen verklaren dat zij overeenkomstig het ambt der gelovigen (art. 28) zich afscheiden van degenen, die niet van de Kerk zijn, en dus geen gemeenschap meer willen hebben met de Nederlandse Hervormde Kerk, totdat deze terugkeert tot de waarachtige dienst des Heeren.”
Op deze eerste breuk volgden meer splitsingen, zowel in de Nederlands Hervormde Kerk als bij de afgescheidenen. Sommige van deze afgesplitste groepen voegden zich later juist weer samen. Zo ontstond bijvoorbeeld in 2004 de Protestantse Kerk in Nederland.
Bovenstaand overzicht laat nog niet het volledige kerkelijke landschap zien. Er zijn ook andere kerkgenootschappen ontstaan, los van de hervormde kerk, zoals migrantenkerken (wiens leden eigen gemeentes hebben gevormd waarin hun eigen taal en cultuur alle ruimte krijgen) en Pinksterkerken (geïnspireerd door een opwekking in Los Angeles).
Allemaal anders?
Als je verschillende kerken in Nederland zou bezoeken, vind je duidelijke verschillen, zelfs binnen één kerkverband. Je vindt ook veel overeenkomsten tussen diverse kerkverbanden. Soms zijn verschillen terug te voeren op theologische opvattingen, in andere gevallen op tradities of gewoonten die door de jaren heen zijn ontstaan. Als verschillen leiden tot ruzies en onenigheid, doen ze afbreuk aan de eenheid van de wereldwijde kerk — tenslotte zijn alle gelovigen geestelijk familie van elkaar! Maar als christenen elkaar respecteren en liefhebben, kan de diversiteit binnen het christendom juist ook iets weerspiegelen van de veelkleurigheid van God.
Ben jij op zoek naar een kerk, en zie je door de bomen het bos niet meer? Neem eens een kijkje op kerknl.nl om te zien welke kerken er in jouw omgeving zijn. Wil je graag meer persoonlijk of inhoudelijk advies, neem dan contact op met onze vrijwilligers die je hopelijk verder kunnen helpen.
- Bron: Gpvos, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons ↩︎
